Slag om Turnhout (1789)

In de herfst van 1789 krijgt de Brabantse Omwenteling de wind in de zeilen in de Oostenrijkse Nederlanden. Deze opstandige beweging, waarin de geestelijkheid, de adel en een deel van de derde stand (burgers in de steden) verenigd zijn, verzet zich tegen de centraliserende en door de Verlichting geïnspireerde hervormingen die door keizer Jozef II zijn doorgevoerd.  De leiders ervan hebben zich gevestigd in Breda, op het grondgebied van de Republiek, waar zij het Comité van Breda hebben opgericht.
De revolutionairen noemen zichzelf de ‘Patriotten’. Zij willen in de eerste plaats de voorrechten, de provinciale vrijheden en de traditionele instellingen verdedigen die volgens hen door het keizerlijke beleid worden bedreigd.

In oktober 1789 komt deze Brabantse Revolutie in een stroomversnelling.
Op 24 oktober steekt het Patriottenleger – dat voornamelijk bestaat uit slecht getrainde vrijwilligers die zich in Breda hebben verzameld – onder leiding van generaal Jan-Andries Vander Mersch (1734-1792) de grens over en trekt het de Oostenrijkse Nederlanden binnen. Vander Mersch is een ervaren maar niet meer actieve officier van het Oostenrijkse leger die is toegetreden tot het Comité van Breda dat hem tot opperbevelhebber van het Patriottenleger heeft benoemd, met de graad van luitenant-generaal.

Vander Mersch stuit vrijwel nergens op weerstand. De volgende dag bereikt hij met het grootste deel van zijn troepen (ongeveer 3.000 man) Turnhout. Zijn initiële doel is om zijn opmars naar Geel voort te zetten, maar het nieuws dat er een grote Oostenrijkse strijdmacht van ongeveer 4.000 man onder bevel van generaal Johann Gottfried von Schröder (1735-1807) nadert, dwingt hem zijn plannen te wijzigen. Geconfronteerd met een vijand die superieur is op het gebied van discipline, artillerie en cavalerie, wil hij geen confrontatie op open terrein aangaan en besluit hij Turnhout tot vesting te maken.

Omdat hij ervan overtuigd is dat zijn manschappen nog te onervaren zijn om de Oostenrijkers in een open veldslag te trotseren, maakt Vander Mersch gebruik van de tactische voordelen van de stedelijke omgeving.
Hij organiseert de verdediging van de stad op methodische wijze: hij verdeelt zijn troepen over de belangrijkste toegangswegen, stelt wachtposten op en houdt een centrale reserve achter de hand rond de kerk (1.600 man). Met de enthousiaste hulp van de inwoners richten de Patriotten barricades op in de straten en stapelen ze meubels, vaten, kisten en omgehakte bomen op om de vijand te vertragen. De huizen worden schuttersstellingen, terwijl kelders, zolders en ramen worden omgevormd tot posities voor hinderlagen.

De Oostenrijkers zijn vol zelfvertrouwen. De officieren onderschatten de opstandelingen en beschouwen Vander Mersch als de leider van een bende ongedisciplineerde kinderen.
Von Schröder, ervan overtuigd dat er hem een gemakkelijke overwinning wacht, besluit alleen op te rukken en niet te wachten op de komst van twee andere Oostenrijkse colonnes die de graaf van Alton, opperbevelhebber van de Oostenrijkse troepen in de Zuidelijke Nederlanden, hem als versterking heeft gestuurd.
Deze overhaaste beslissing verstoort echter de coördinatie tussen de verschillende Oostenrijkse colonnes en verzwakt hun aanvalsplan.

Op de ochtend van 27 oktober arriveert von Schröder met zijn troepen voor de poorten van Turnhout.
Een dichte mist hangt over de stad. De Oostenrijkse kanonnen vuren blindelings en verliezen daardoor een groot deel van hun doeltreffendheid.
De aanval begint bij de molen, waar de Patriotten aanvankelijk terrein prijsgeven, maar zich vervolgens terugtrekken naar hun voorbereide stellingen. De smalle en overvolle straten vertragen de Oostenrijkse opmars aanzienlijk. Zodra de Oostenrijkse soldaten de stad binnenkomen, openen de Patriotten het vuur vanuit huizen, kelders en zolders. De inwoners nemen actief deel aan de strijd; vrouwen gooien straatstenen naar de aanvallers, terwijl anderen de verdedigers blijven bevoorraden.

De gevechten worden al snel hevig en chaotisch. In verschillende straten gaan beide zijden mekaar met bajonetten te lijf in man-tegen-man-gevechten. De Patriotten maken optimaal gebruik van hun terreinkennis en leggen talloze hinderlagen. Na enkele uren van verbeten strijd slagen ze erin drie Oostenrijkse kanonnen te veroveren en de aanval af te slaan.
Gedurende de hele strijd behoudt Vander Mersch zijn kalmte. Hij bevindt zich zo dicht mogelijk bij zijn manschappen, leidt persoonlijk de verdediging, moedigt zijn troepen aan en zorgt ervoor dat ze bij elkaar blijven.

Na ongeveer vijf uur vechten trekken de Oostenrijkers zich terug, omdat ze beseffen dat ze onder dergelijke omstandigheden niet de overhand kunnen krijgen. Vander Mersch weigert hen in open terrein te achtervolgen om zijn soldaten te behoeden voor het keren van de krijgskansen.
Dankzij zijn strategie die gebaseerd is op stadsverdediging, hinderlagen en volksmobilisatie heeft Vander Mersch de militaire voordelen van een beter uitgeruste en meer ervaren strijdmacht teniet weten te doen. De Patriotten zelf hebben relatief weinig verliezen geleden.

De overwinning in Turnhout versterkt het moreel van de opstandelingen aanzienlijk, werkt deserties in de keizerlijke gelederen in de hand (diverse legeronderdelen – de zogenaamde ‘nationale’ of ‘Waalse’ regimenten – bestaan voor een groot deel uit inwoners van de Zuidelijke Nederlanden) en ondermijnt het Oostenrijkse gezag in de Zuidelijke Nederlanden.
Meer nog: in verschillende verslagen en getuigenissen, die als een lopend vuurtje rondgaan, wordt melding gemaakt van plunderingen, wreedheden en aanvallen op de inwoners van Turnhout. Hoewel de precieze omvang van deze wandaden vaag blijft, zorgen ze bijkomend voor een toenemende vijandigheid van de bevolking tegenover de Oostenrijkse aanwezigheid.
Vander Mersch van zijn kant wordt een van de belangrijkste symboolfiguren van de Brabantse Omwenteling.

Andere militaire successen volgen (o.a. met name in Gent) wat er in januari 1790 toe zal leiden dat het Oostenrijks gezag en hun troepen zich zullen terugtrekken in de provincie (hertogdom) Luxemburg, geografisch van de meeste andere provincies gescheiden door het Prinsbisdom Luik. De overige provincies roepen vervolgens de Verenigde Nederlandse Staten uit (in het Frans: les États-Belgiques-Unis). Deze zullen echter een kwetsbare en tijdelijke confederatie blijken: door diepe interne verdeeldheid en het gebrek aan buitenlandse steun en erkenning slagen de Oostenrijkers erin om tegen het einde van 1790 hun gezag over de gehele Zuidelijke Nederlanden te herstellen.

Auteur: Théo Di Pillo – Historicus, muntverzamelaar en collectionneur

Literatuur

• BINCKEN Hubert, Naukeurige beschryving van den slag voorgevallen tot Turnhout tusschen de vaderlandlievende patriotten en de Oostenrijksche soldaten, Antwerpen, 27 octobre 1789, p. 1-16.
• DE KOK Harry, « La bataille de Turnhout » , in:  l'Annuaire de la Société royale historique et archéologique de la Campine d'Anvers, Turnhout, 1989.
• DE KOK Harry, « Turnhout den eersten troost der staten : De Slag van Turnhout (27.10.1789) », in: Taxandria : Jaarboek van de Koninklijke Geschied- en oudheidkundige Kring V.D. Antwerpse Kempen, t. 61, Turnhout, 1989.
• DINNE Emmanuel, Mémoire historique, t.1, Lille, 1791.
• DIRKX Johan et DE KOK Harry, Slag van Turnhout 1789-1989, t. 1-4, Turnhout, 1989.
• GACHARD Louis-Prosper, « Lettres de Joseph II sur les troubles des Pays-Bas en 1787 et la révolution de 1789 », in: Bulletin de la commission royale d’Histoire, 1872, t. 14, p. 7-22.
• JAUBERT Charles, Mémoires pour servir à la justification de feue son excellence le général comte d’Alton et à l’histoire secrète de la Révolution Belgique, Brussel, 1790.
• JUDGE Jane, The United States of Belgium : the Story of the First Belgian Revolution, Leuven, 2018.
• MABILLE Xavier, Histoire politique de la Belgique : Facteurs et acteurs de changements, Brussel, 1986.
• MALINGIÉ Émilien, Le livre des jours, ou relation fidèle de tout ce qui s’est passé de remarquable dans l’Abbaie de Saint Pierre lez Gand, et des principaux évênemens arrives dans les Paÿs-Bas autrichiens, t. 1-5, Gent, 1778-1791.
• PIRENNE Henri, Histoire de Belgique : des origines à nos jours, t.3, Brussel, 1948.
• POLASKY Janet, Revolution in Brussels 1787-1793, Gembloux, 1985.
• SIMON M.J.G, Begin der Belgische vryheyd oft Nauwkeurig dag-verhael van het geén'er in Turnhout gebeurd is sedert den 24. october tot 23 november anni 1789, Brussel, 1790.
• VANDER MERSCH François-Michel, La Révolution Belgique : chronique d’une famille entre France et Flandres, Brussel, 2000.
• VAN ROSSEM Stijn, Revolutie op de Koperplaat: Repertorium van politieke prenten tijdens de Brabantse Omwenteling (1787-1792), Leuven, 2012.