Inname van Gent – ‘De Vier Dagen van Gent’ (1789)

In de herfst van 1789 krijgt de Brabantse Omwenteling de wind in de zeilen in de Oostenrijkse Nederlanden. Deze opstandige beweging, waarin de geestelijkheid, de adel en een deel van de derde stand (burgers in de steden) verenigd zijn, verzet zich tegen de centraliserende en door de Verlichting geïnspireerde hervormingen die door keizer Jozef II zijn doorgevoerd.  De leiders ervan hebben zich gevestigd in Breda, op het grondgebied van de Republiek, waar zij het Comité van Breda hebben opgericht.
De revolutionairen noemen zichzelf de ‘Patriotten’. Zij willen in de eerste plaats de voorrechten, de provinciale vrijheden en de traditionele instellingen verdedigen die volgens hen door het keizerlijke beleid worden bedreigd.
Na verschillende militaire successen (bijvoorbeeld in Turnhout) maken de patriotten gebruik van het terugplooien van de keizerlijke troepen om hun controle uit te breiden in de richting van de provincie (graafschap) Vlaanderen.

De opstandelingen rukken op in het Land van Waas zonder noemenswaardige weerstand te ondervinden. Onder leiding van majoor Philippe Devaux de Vautray (1760-1793), een jonge officier uit Brussel die de gelederen van zijn regiment had verlaten om zich bij de Patriotten aan te sluiten, bereiken ze Lokeren en trekken vervolgens verder naar Gent, een van de belangrijkste steden van de Oostenrijkse Nederlanden.
De autoriteiten in Brussel sturen versterkingen naar de stad, onder meer kolonel Jacques-Henri de Lunden (1731-1814) met vier compagnieën van het regiment 'Clerfayt'. Dit regiment, waarvan de Lunden – afkomstig uit een vooraanstaande Antwerpse familie – de commandant is, behoort tot de ‘nationale regimenten’ (of: ‘Waalse regimenten’): permanente eenheden van het Oostenrijkse leger die voornamelijk bestaan uit mannen – soldaten en officieren – afkomstig uit de Oostenrijkse Nederlanden. De komende veldslag zal daardoor deels uitmonden in een confrontatie tussen landgenoten.

De Lunden arriveert in de nacht van 9 op 10 november in Gent.
Op 12 november, bij het naderen van de Patriotten, laat hij de stadspoorten sluiten en bereidt hij zich voor op een aanval.

Op 13 november, rond zeven uur ’s ochtends, gaan de Patriotten in de aanval.
Drie colonnes vallen tegelijkertijd de Antwerpse poort, de Brugse poort en de Muidepoort aan om de stad binnen te kunnen dringen. De hevigste gevechten breken uit bij de Brugse poort. Devaux de Vautray slaagt er niet in deze in te nemen. Hierdoor gaat hij twijfelen aan de kansen op succes van de operatie en verlaat hij het strijdtoneel. Kapitein Jean-Baptiste Davaine (1733-1794), die in zijn jeugd in het Franse leger had gediend, neemt vervolgens het bevel over de troepen op zich.
Ondanks de verliezen zetten de Patriotten hun inspanningen door. Het geluid van de wapens weerklinkt door de hele stad terwijl de markt in volle gang is. De bevolking, verrast door de plotselinge aanval, zoekt een schuilplaats terwijl de alarmklok de inwoners oproept tot mobilisatie.
Nadat ze bij de Brugse poort een doorbraak hebben geforceerd, trekken de opstandelingen Gent binnen en dringen ze de keizerlijke troepen geleidelijk terug naar hun verschanste posities.
De gevechten breiden zich snel uit naar de straten in het stadscentrum. De Patriotten rukken op via de Hoogstraat en de Brugsestraat tot aan de Graanmarkt. Verschillende inwoners dragen hun steentje bij aan de oorlogsinspanning door straatstenen los te wrikken om ermee te kunnen gooien of door versperringen op te werpen om de doorgang van de soldaten te belemmeren. Anderen verlaten haastig hun huizen om aan de gevechten te ontsnappen. De stad verandert langzaam maar zeker in een slagveld. Er wordt steeds vaker geschoten en er vinden hevige gevechten plaats bij de Madou- en de Ketelbrug.
Na negen uur strijd trekken de uitgeputte Patriotten zich terug in de wijken die ze al onder controle hebben. De stedelingen zijn hen echter gunstig gezind en organiseren patrouilles om plunderingen tijdens de nacht te voorkomen.

Op 14 november blijft de situatie uiterst gespannen.
De Oostenrijkse troepen hebben zich stevig verschanst in het Spanjaardenkasteel en in verschillende kazernes. Al vanaf de ochtend bestoken ze de delen van de stad die in handen zijn van de Patriotten om het verzet van de opstandelingen te breken. De granaten slaan in verschillende wijken in, vernietigen talrijke woningen en veroorzaken zware verliezen onder de burgerbevolking. Ook in de straten in de buurt van de keizerlijke stellingen is er sprake van plunderingen en geweld.
Ondanks de angst die de stad overspoelt, houden de Patriotten de druk hoog. Ze houden de kazernes in de gaten, trachten de bevoorrading van de soldaten af te snijden en proberen de verschillende vijandelijke garnizoenen te isoleren.
De gevechten duren de hele dag voort, terwijl de noodklok bijna ononderbroken luidt.

Op 15 november is Gent een stad die in vrees is ondergedompeld, waar “het beeld van de dood overal te zien is”.
Branden verspreiden zich over verschillende wijken en de schrik grijpt de inwoners aan. Velen vluchten met hun gezinnen of zoeken hun toevlucht in stadsdelen die als veiliger worden beschouwd.
Tegelijkertijd neemt de patriottische wervingskracht toe. Vrijwilligers stromen toe uit naburige steden zoals Kortrijk en ook geestelijken nemen deel aan de verdediging van de stad.
Aangemoedigd door deze versterkingen zijn de opstandelingen nu van plan de laatste Oostenrijkse stellingen in te nemen. De inwoners versterken de straten met stenen, meubels en diverse materialen om een eventuele tegenaanval te vertragen.
Wanneer de keizerlijke soldaten een grootschalige uitval proberen, stuiten ze op vastberaden verzet. Door hevig vuur worden ze gedwongen zich terug te trekken naar het Spanjaardenkasteel, waardoor de verwoesting van een aanzienlijk deel van de stad wordt voorkomen.

16 november is de dag van het keerpunt.
De Patriotten zetten de aanval op de kazernes in. Vanaf de ochtend omsingelen ze de gebouwen en openen ze een onophoudelijk spervuur. Beetje bij beetje trekken ze de strop aan rond de verdedigers. Schietposities worden ingericht in naburige huizen en verschillende kanonnen komen in actie.
Verzwakt door eerdere gevechten, afgesneden van bevoorrading en onder constante druk, brokkelt het weerstandsvermogen van de Oostenrijkse troepen geleidelijk aan af.
In de namiddag geven ongeveer achthonderd soldaten zich over en vallen in handen van de opstandelingen. Dit succes versterkt in aanzienlijke mate het zelfvertrouwen van de Patriotten. De strijd is echter nog niet helemaal voorbij. De Oostenrijkers controleren vanuit het kasteel nog steeds een deel van de stad en zetten hun operaties voort, waarbij ze verdere vernielingen en nieuwe slachtoffers maken.

In de nacht van 16 op 17 november kantelt de situatie definitief. De Oostenrijkse bevelhebbers beseffen dat ze het initiatief niet meer kunnen herwinnen en besluiten hun posities op te geven. Het garnizoen ontruimt op discrete wijze het Spanjaardenkasteel en verlaat Gent met hun wapens en uitrusting.
In de ochtenduren verspreidt het nieuws zich snel door de stad. De Patriotten nemen onmiddellijk de verlaten posities in, vestigen er hun eigen bezetting en beveiligen de toegangswegen om te voorkomen dat de vijand zou terugkeren. Meerdere vluchtende keizerlijke soldaten worden in de omgeving onderschept door groepen gemobiliseerde boeren.

De inname van Gent vormt een van de grootste successen van de Brabantse Omwenteling. Door het in handen krijgen van deze grote Vlaamse stad na vier dagen van gevechten, brengen de Patriotten het Oostenrijkse gezag een zware slag toe, bewerkstelligen ze de snelle aansluiting van de provincie (graafschap) Vlaanderen bij de opstand en dringen ze de keizerlijke troepen terug.
Een verklaring voor dit succes is enerzijds te vinden in het feit dat de opstandige beweging na Turnhout de wind in de zeilen heeft gekregen en anderzijds in de interne verdeeldheid die de Oostenrijkse reactie verlamt. Dit is des te opmerkelijker omdat de opstandelingen een heterogene en grotendeels onervaren strijdmacht vormen. De groeiende steun onder de bevolking, aangewakkerd door de gewelddaden begaan tegen burgers, heeft eveneens bijgedragen tot de overwinning.
Meer nog dan zijn militaire betekenis, komt de inname van Gent symbool te staan voor de revolutionaire opleving in de Zuidelijke Nederlanden en de zwakte van de keizerlijke macht.

Na Gent zal de Brabantse Omwenteling snel terrein winnen (einde november, begin december vallen ook Bergen en Brussel in de handen van de opstandelingen). Dit zal ertoe leiden dat het Oostenrijks gezag samen met hun troepen zich in januari 1790 zullen terugtrekken in de provincie (hertogdom) Luxemburg, geografisch van de meeste andere provincies gescheiden door het Prinsbisdom Luik. De overige provincies roepen vervolgens de Verenigde Nederlandse Staten uit (in het Frans: les États-Belgiques-Unis). Deze zullen echter een kwetsbare en tijdelijke confederatie blijken: door diepe interne verdeeldheid en het gebrek aan buitenlandse steun en erkenning slagen de Oostenrijkers erin om tegen het einde van 1790 hun gezag over de gehele Zuidelijke Nederlanden te herstellen.

Auteur: Théo Di Pillo – Historicus, muntverzamelaar en collectionneur

Literatuur

• BEALES Derek, Joseph II : Against the World, 1780–1790, vol. 2, Cambridge, 2009.
• DINNE Emmanuel-Joseph, Mémoire historique, t.1, Rijsel, 1791.
• HUBERT Eugène, Les préliminaires de la Révolution brabançonne : un complot politique à Bruxelles, octobre 1789, Koninklijke Academie van België, 1920 [academische eindverhandeling, geschiedenis].
• MABILLE Xavier, Histoire politique de la Belgique : Facteurs et acteurs de changements, Brussel, 1986.
• MALINGIÉ Émilien, Le livre des jours, ou relation fidèle de tout ce qui s’est passé de remarquable dans l’Abbaie de Saint Pierre lez Gand, et des principaux évênemens arrives dans les Paÿs-Bas autrichiens, t. 1-5, Gent, 1778-1791.
• PIRENNE Henri, Dictionnaire d’histoire de Belgique, Brussel, 1988.
• PIRENNE Henri, Histoire de Belgique : des origines à nos jours, t.3, Brussel, 1948.
• REIFFENBERG Frédéric, "Le feld-maréchal prince Charles-Joseph de Ligne", in: Mémoires de l’Académie royale de Belgique, t. 19, 1845, p. 1-71.
• STROOBANT Louis, La Révolution brabançonne à Gand, d’après le journal de Schamp, s.l., 1904, p. 1-28.
• VAN AERDE Roger, "De Brabantse omwenteling: De gevechten te Gent", in: Ghendtsche Tydinghen, t. 14, n°3, 1985, p. 124-143.
• VAN DER MERSCH François-Michel, La Révolution Belgique : chronique d’une famille entre France et Flandres, Brussel, 2000.
• VAN ROSSEM Stijn, Revolutie op de Koperplaat: Repertorium van politieke prenten tijdens de Brabantse Omwenteling (1787-1792), Leuven, 2012.